Wat overlijdensakten vertellen over oorlog en Spaanse griep in de Kempen
Of het nu de mondmaskertjes in de winkelrekken dan wel de snotteraars in je pendeltrein zijn: de eerste tekenen van het griepseizoen zijn onmiskenbaar gearriveerd. Iedereen die al eens te grazen werd genomen door het influenzavirus zal je kunnen vertellen dat de griep niet zomaar een verkoudheid is. Toch kan het erger, veel erger. Tussen 1918 en 1920 raasde de Spaanse griep aan een rotvaart door het land. Tijdsgenoten schatten dat 20 000 Belgen bezweken aan het virus. De kans dus is groot dat de Spaanse griep ook in je eigen gemeente slachtoffers maakte. Alleen: hoe maak je die zichtbaar in een periode waarin ook een wereldoorlog levens verwoestte?
Voor het antwoord op die vraag kunnen we gaan snuisteren in de archieven van de burgerlijke stand. Een overlijdensakte vermeldt wie er stierf, wanneer dat gebeurde en hoe oud die persoon was. Eén akte vertelt iets over één mensenleven. Leg je er duizenden naast elkaar, dan beginnen ook grotere verhalen zich af te tekenen. Omdat dergelijke aktes 100 jaar na iemands overlijden publiek toegankelijk worden, is de databank van Burgerlijke Stand Kempen een mooie bron om na te trekken hoe de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse Griep doorheen onze contreien denderden.
Een landschap van pieken en dalen
We beginnen met het ruimste perspectief: de geregistreerde overlijdens tussen 1910 en 1920 voor alle gemeentes in de databank van de Burgerlijke Stand Kempen, opgeteld per maand. Dat levert 39.151 registraties op. De lijn gaat op en neer, met terugkerende winterse verhogingen en een paar uitschieters die zich weinig van de seizoenen lijken aan te trekken. In het najaar van 1914 gebeurt er duidelijk iets, maar de grootste maandpiek volgt pas vier jaar later: november 1918, met 875 overlijdens.
Grafiek wordt geladen…
Bron: BSKempen, eigen analyse. Maandtellingen als tabel.
Voor we die grafiek als een thermometer voor de hele Kempen beginnen te lezen, moeten we wel iets weten over de bron. De databank is een index van akten die vrijwilligers gemeente per gemeente ontsluiten. Niet alle gemeenten zijn voor alle jaren even ver verwerkt. Onze cijfers tonen dus de overlijdens die in deze versie van de databank terug te vinden zijn, niet noodzakelijk alle overlijdens in de regio. Bovendien tellen we mensen, geen sterfterisico’s: zonder bevolkingscijfers kan je een grote gemeente niet zomaar met een kleine vergelijken. Dat neemt niet weg dat de pieken vragen oproepen. Wie overlijdt er op die momenten?
Als we de lijn opsplitsen naar geslacht, krijgt het najaar van 1914 een uitgesproken mannelijk profiel. In het najaar van 1918 stijgt de sterfte ook bij vrouwen sterk.
Grafiek wordt geladen…
Mannen en vrouwen op dezelfde schaal. De 16 registraties met onbekend geslacht staan niet in deze grafiek.
De leeftijden voegen nog een aanwijzing toe: in 1914 springt de toename bij jonge mannen in het oog; in 1918 worden ook jongvolwassenen en mensen van middelbare leeftijd van beide geslachten getroffen. En dan zijn er nog de winters van 1916–1917 en 1917–1918, waarin de lijn van de zestigplussers opvallend omhooggaat.
Grafiek wordt geladen…
Beide panelen hebben dezelfde schaal. Onbekende leeftijden staan apart.
Drie sterftegolven met elk een eigen profiel, dus. In wat volgt, bekijken we ze van naderbij.
1914: de oorlog krijgt een datum en een plaats
Een maandtotaal kan veel verbergen. Als we voor 1914 overschakelen op dagen, valt de lijn uiteen in scherpe uitschieters. Geen gelijkmatige verhoging, maar dagen waarop plots tientallen mensen overlijden. Op 18 augustus tellen we 42 overlijdens, op 12 september 37, op 29 september 48 en op 2 oktober 38. Op die septemberdagen zijn respectievelijk 33 van de 37 en 42 van de 48 overledenen mannen.
Grafiek wordt geladen…
Balken: dagtotaal. Oranje lijn: gemiddelde over zeven dagen. Dagtellingen.
De verleiding is groot om daar meteen het etiket ‘gesneuvelde soldaten’ op te plakken. Maar de kaart vertelt een ingewikkelder verhaal. Van de 42 overlijdens op 18 augustus vallen er 25 in Herselt. Dat is precies de dag die de gemeente Herselt herdenkt als een van de zwartste uit haar geschiedenis: Duitse troepen zaaiden er terreur onder de burgerbevolking. Ook burgers laten dus een scherpe oorlogspiek achter in de registers. Een man in een oorlogsgrafiek is nog niet automatisch een soldaat.
Grafiek wordt geladen…
Open de weekkaart apart · Weektellingen als tabel
Kleuren tonen aantallen, geen risico per inwoner. Grijs: het beschikbare datumbereik omvat de week niet. Moderne grenzen (2025).
Een tweede gebied dat opvallend zwaar getroffen werd, is de omgeving van Mechelen en de Antwerpse fortengordel. De uitschieters van 26 augustus en 12 september vallen binnen de eerste en tweede uitval van het Belgische leger uit Antwerpen, respectievelijk van 25 tot 28 augustus en van 9 tot 13 september. Dat is een betekenisvolle samenloop, maar nog geen identificatie van elke overledene als deelnemer aan die gevechten.
Eind september wordt het verband veel lokaler. Op 29 september vinden we 16 overlijdens bij Sint-Katelijne-Waver en 14 bij Onze-Lieve-Vrouw-Waver. Samen zijn die twee gemeenten goed voor 30 van de 48 registraties van die dag. Op 2 oktober volgen nog eens 16 overlijdens bij Sint-Katelijne-Waver. De plaatselijke beschrijving van de ‘Kwade Week’ geeft die datums hun historische reliëf: op 28 september begon het zware artillerievuur op de forten tussen Walem en Lier, op 29 werd Onze-Lieve-Vrouw-Waver hebig beschoten, en op 2 oktober vielen de schansen Dorpveld en Bosbeek en het fort van Walem. Enkele dagen later volgden de gevechten aan de Nete. Die informatie kadert de schijnbaar willekeurige uitschieters in onze dataset. De datums en gemeenten passen bij het verloop van de invasie en de verdediging van Antwerpen bij het begin van de Eerste Wereldoorlog.
1918: van dagpieken naar een golf
Vier jaar later ziet de tijdlijn er heel anders uit. In september 1918 tellen we 300 overlijdens. In oktober zijn het er 478, in november 875 en in december zakt het aantal terug naar 396. De afzonderlijke dagen verdwijnen als het ware in een bredere hobbel: een golf die onwillekeurig doet denken aan de grafieken die we tijdens de coronapandemie leerden lezen.
Grafiek wordt geladen…
De oranje lijn volgt het gemiddelde van de laatste zeven dagen. Dagtellingen.
Ook op de kaart verandert het patroon. De verhoging zit niet alleen in een paar plaatsen langs een verdedigingslinie, maar verschijnt verspreid over meerdere gemeenten, op verschillende momenten. Herentals telt in september 35 overlijdens, Tessenderlo in oktober 48 en Berlaar in Berlaar 35. Dat zijn lokale aanwijzingen om verder te onderzoeken, geen bewijs van een besmettingsketen van Herentals via Tessenderlo naar Tessenderlo. We zien immers overlijdens, geen infecties, en de gemeenten verschillen in grootte en beschikbare registraties.
Grafiek wordt geladen…
Open de weekkaart apart · Weektellingen als tabel
Kleuren tonen aantallen, geen risico per inwoner. Grijs: het beschikbare datumbereik omvat de week niet. Moderne grenzen (2025).
Het tijdstip en het leeftijdsprofiel passen wel bij de dodelijke najaarsgolf van de Spaanse griep. Historisch onderzoek naar de pandemie in België toont hoe sterk die griep ingreep in een samenleving die al door oorlog was verzwakt. Opvallend was de zware tol onder jongvolwassenen. Waarom juist zij zo kwetsbaar waren, is ingewikkelder dan het populaire verhaal van een ‘te sterk immuunsysteem’. Ontregelde afweerreacties kunnen een rol hebben gespeeld, maar ook bacteriële longontstekingen na de virusinfectie waren een belangrijke doodsoorzaak.
Wat de oorzaken ook mogen zijn, de schade was aanzienlijk. Tussen september en december 1918 staan 2.049 overlijdens in de databank. Dat zijn er 335 meer dan in dezelfde vier maanden van 1914, toen we er 1.714 telden. Voor een vergelijking tussen oorlog en griep hebben we meer informatie nodig: in beide totalen zitten alle doodsoorzaken, en de beschikbare gemeenten zijn niet helemaal hetzelfde.
Grafiek wordt geladen…
Alle doodsoorzaken. Een vast datumbereik garandeert geen volledige registratie. Bekijk de tellingen per gemeente.
Een tweede vergelijking is daarom op haar plaats. In de 73 gemeenten waarvan het beschikbare datumbereik zowel 1911 als eind 1918 omvat, tellen we in september–december 1918 1.924 overlijdens. In dezelfde maanden van 1911, 1912 en 1913 waren dat er respectievelijk 1.029, 883 en 993: gemiddeld ongeveer 968. Het najaar van 1918 komt daarmee uit op bijna het dubbele van die vooroorlogse referentie. Ook dat verschil is geen exacte grieptol — bevolking, registratie en oorlogsomstandigheden veranderden mee — maar het maakt de uitzonderlijke omvang van de sterfte wel tastbaar.
Grafiek wordt geladen…
Aantallen per leeftijdsgroep; geen leeftijdsspecifieke sterfterisico’s.
De winters vóór de griepgolf
Dan blijft er nog één raadsel over. Waarom stierven er in de winters van 1916–1917 en 1917–1918 zoveel zestigplussers? Die pieken gaan vooraf aan het dodelijke griepnajaar. Alles wat tijdens de oorlog omhooggaat ‘Spaanse griep’ noemen, helpt ons hier dus niet verder.
Opnieuw brengt de geografische spreiding ons op een spoor. Van december 1916 tot en met april 1917 vinden we 751 overlijdens bij mensen van minstens zestig jaar. Daarvan staan er 77 bij Hoogstraten en 62 bij Wortel. In de langere periode van oktober 1917 tot en met april 1918 zijn het er 938, met 159 in Hoogstraten en 135 in Wortel. Die twee plaatsen vertegenwoordigen dan samen bijna een derde van alle geregistreerde zestigplusoverlijdens in die periode. Omdat het tweede venster zeven maanden telt en het eerste vijf, vergelijken de kaarten het aantal per dertig dagen.
Grafiek wordt geladen…
Dezelfde kleurenschaal: overlijdens per 30,4375 dagen. Grijs: geen volledig datumbereik; lichtblauw: nul geregistreerde overlijdens binnen het beschikbare bereik.
Wie vandaag door de dreven van Wortel-Kolonie wandelt, ziet misschien vooral een bijzonder landschap. Maar achter dat landschap schuilt een geschiedenis van armoede, opvang en dwang. De Koloniën van Weldadigheid begonnen in de negentiende eeuw als een poging om armoede via landbouwarbeid te bestrijden. Later werden mensen die als ‘landloper’ of bedelaar werden veroordeeld er ondergebracht. Hoogstraten, Wortel en Merksplas maakten deel uit van een netwerk van instellingen. Die geschiedenis omvat zowel het ideaal van armoedebestrijding als de werkelijkheid van gedwongen opname en arbeid.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwamen daar ontheemden en geëvacueerde patiënten bij. Onderzoek naar de begraafplaats van Wortel-Kolonie vermeldt voor de periode 1917–1919 onder meer 255 mannen en 191 vrouwen uit het Hospice de Montreuil: samen 446 mensen. Het gaat om Montreuil-sous-Laon, in het Franse departement Aisne, en om bewoners van een zorginstelling die onder druk van de bezetter naar België waren overgebracht.
De overlijdensakten laten zien hoe zwaar die opvanggeschiedenis doorwoog. Dirk Willemse beschreef voor Familiekunde Hoogstraten dat in 1917 maar liefst 201 van de 215 overlijdens in Wortel in de kolonie vielen. In 1918 waren dat er 174 van de 199. Onder de overledenen bevonden zich ook ongeveer negentig mensen uit het hospice van Montreuil-sous-Laon.
Onderdak betekende dus niet dat mensen veilig waren voor de gevolgen van de oorlog. Historisch onderzoek naar de instellingen beschrijft overbevolking, gebrekkige hygiëne en onvoldoende voeding. Voor mensen die al oud, ziek of verzwakt waren, konden die omstandigheden zwaar doorwegen. De concentratie op onze kaarten past bij die geschiedenis. Ze bewijst op zichzelf niet dat elke overleden zestigplusser een vluchteling was, of aan ontbering stierf. Maar ze toont wel waar we verder moeten zoeken om de cijfers weer mensen te laten worden.
Meer dan administratie
Overlijdensakten lijken misschien een berg saaie administratie, maar er schuilt een schat aan historische informatie in. Niet alleen is elke registratie de weerslag van een heel mensenleven, maaar ook de cijfers in hun totaliteit vertellen ze een verhaal. Het verhaal van een oorlog die in een paar dagen een dorp overhoop haalt, van een epidemie die door het dagelijks leven golft, of van kwetsbare mensen die ver van huis in een instelling belanden, en daar soms ook sterven.
De grafieken geven ons niet vanzelf de doodsoorzaak van ieder individu. Wat ze wel doen, is onze blik richten: op een datum, een gemeente, een leeftijdsgroep. Daar begint de wisselwerking tussen data-analyse en historisch onderzoek. Eerst valt een patroon op. Daarna gaan we op zoek naar de mensen en omstandigheden erachter.
Het verhaal van een donkere episode uit de wereldgeschiedenis wordt zo ook het verhaal van onze regio — en wellicht zelfs van je eigen familie. Iets om over te mijmeren wanneer je de volgende keer langs het lokale kerkhof passeert.
Deze analyse vertrekt van het aangeleverde notebook analyse_overlijdens_1910_1920.ipynb en de bijbehorende export van BSKempen. De 39.151 registraties vallen tussen 1 januari 1910 en 31 december 1920; voor 33.978 ervan kon een leeftijd tussen 0 en 115 jaar worden berekend uit geboorte- en overlijdensdatum. Er zijn 16 registraties met onbekend geslacht. Onbekende leeftijden worden als aparte groep getoond.
De leeftijdsgroepen zijn 0 tot jonger dan 15, 15 tot jonger dan 30, 30 tot jonger dan 60 en minstens 60 jaar. Het beschikbare datumbereik per gemeente wordt afgeleid uit de eerste en laatste registratie; dat is een controle op het bereik, geen garantie dat alle tussenliggende jaren volledig zijn. Ook de vergelijking met de 73 gemeenten moet in dat licht worden gelezen. De bron bevat geen bruikbaar veld met doodsoorzaken en geen bevolkingsaantallen. De getoonde aantallen zijn daarom geen sterftecijfers per inwoner en geen rechtstreekse telling van griep- of oorlogsslachtoffers.
Bron en dank: werkgroep BSKempen, die de akten indexeert en ontsluit. BSKempen staat commercieel gebruik van zijn indexbestanden en databank niet toe. De gebruikte lokale export kan afwijken van de inmiddels bijgewerkte online databank. Zo bevat onze export voor Wortel in 1917 214 overlijdens; het hierboven aangehaalde onderzoek van Willemse telt er 215.
De kaarten volgen het notebook: 95 van de 97 gemeentenamen konden aan een modern grensvlak worden gekoppeld; Baarle-Nassau en Werbeek ontbreken. De 2025-grenzen benaderen de historische geografie. Een grijze gemeente heeft geen datumbereik dat het volledige tijdvenster omvat; lichtblauw betekent nul geregistreerde overlijdens binnen het beschikbare bereik, niet dat volledigheid bewezen is. De kleurenschalen staan binnen elke weekkaart vast, maar verschillen tussen de kaarten van 1914 en 1918.
De vaste referentiegroep en tellingen staan in de tabel voor september–december. De grenskaarten zijn afgeleid van de bij het notebook aangeleverde geometrie (2025), met vereenvoudigde contouren voor weergave op het web. De veldstructuur en jaarreeks komen overeen met NGI-IGN-grensdata ontsloten via Huwise/Opendatasoft; de exacte download is niet in het notebook gedocumenteerd. De AdminVector-brondata van NGI-IGN zijn beschikbaar onder CC BY 4.0. De grafieken en toelichtingen zijn door B-TXT gemaakt.